विश्वव्यापी ऊर्जा संकट: विकासोन्मुख देशहरूसँग छैन पर्याप्त तेल सञ्चिति, अर्थतन्त्र धराशायी हुने जोखिम

 

विश्वव्यापी ऊर्जा संकट: विकासोन्मुख देशहरूसँग छैन पर्याप्त तेल सञ्चिति, अर्थतन्त्र धराशायी हुने जोखिम

विश्वव्यापी ऊर्जा संकट: विकासोन्मुख देशहरूसँग छैन पर्याप्त तेल सञ्चिति, अर्थतन्त्र धराशायी हुने जोखिम

​लण्डन/काठमाडौँ (दलन न्यूज) ।

इरान–अमेरिका तनाव र मध्यपूर्वमा जारी युद्धका कारण विश्वव्यापी ऊर्जा संकट चुलिँदै जाँदा नेपाल जस्ता विकासोन्मुख देशहरूमा ठूलो आर्थिक संकटको बादल मडारिन थालेको छ। विकसित देशहरूले आपत्कालीन अवस्थाका लागि ठूलो मात्रामा तेल सञ्चित (Strategic Petroleum Reserves) गरे पनि गरिब र विकासोन्मुख देशहरूसँग भने नगण्य ‘बफर’ मात्र रहेको एक अन्तर्राष्ट्रिय अध्ययनले देखाएको छ।

​१. 'बफर' को अभाव: आयातमा निर्भरता र जोखिम

​अन्तर्राष्ट्रिय ऊर्जा निकाय (IEA) को प्रतिवेदनअनुसार, धेरैजसो विकासोन्मुख देशहरूसँग ७ देखि १५ दिनका लागि मात्रै पुग्ने तेल सञ्चिति छ। जबकी विकसित देशहरू (OECD सदस्यहरू) सँग कम्तीमा ९० दिनका लागि पुग्ने आपत्कालीन भण्डार रहेको छ। हर्मुज जलसन्धि जस्ता संवेदनशील मार्गहरूमा अवरोध आउने बित्तिकै यी देशहरूको यातायात र उद्योग क्षेत्र तत्कालै ठप्प हुने देखिन्छ।

​२. डलर सञ्चिति र तेलको आकाशिएको मूल्य

​कच्चा तेलको मूल्य प्रति ब्यारेल १०० डलरको हाराहारीमा पुग्न लाग्दा विकासोन्मुख देशहरूको वैदेशिक मुद्रा (Forex) सञ्चितिमा भारी दबाब परेको छ।

• ​नेपाल र दक्षिण एसिया: नेपाल, पाकिस्तान र श्रीलङ्का जस्ता देशहरूले आफ्नो आम्दानीको ठूलो हिस्सा तेल आयातमा खर्चनुपर्छ। मूल्य बढ्दा यी देशहरूको मुद्रास्फिति (महँगी) नियन्त्रण बाहिर जाने खतरा छ।
• ​डलरको पलायन: महँगो तेल किन्दा देशबाट डलर बाहिरिने र आन्तरिक बजारमा तरलता अभाव हुने चक्र सुरु भएको छ।

​३. भारतको अपील र यसको सन्देश

​हालै भारतीय प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदीले आफ्ना नागरिकलाई एक वर्षसम्म अनावश्यक सुन नकिन्न गरेको अपीलले पनि के बुझाउँछ भने, अबको प्राथमिकता डलर जोगाएर 'ऊर्जा सुरक्षा' सुनिश्चित गर्नु हो। भारत जस्तो उदीयमान शक्तिले त सावधानी अपनाउनुपर्ने अवस्था छ भने नेपाल जस्ता साना अर्थतन्त्र भएका देशहरूका लागि यो झन् चुनौतीपूर्ण छ।

​४. भण्डारण क्षमता बढाउन नसक्नुको कारण

​विकासोन्मुख देशहरूले रणनीतिक भण्डार बनाउन नसक्नुका मुख्य तीन कारण छन्:

• ​पूर्वाधारको अभाव: ठूला तेल ट्याङ्की र भण्डारण केन्द्र बनाउन अर्बौँको लगानी चाहिन्छ।
• ​पुँजीको कमी: तेल किनेर थन्क्याउन ठूलो मात्रामा नगद प्रवाह (Cash Flow) आवश्यक पर्छ, जुन विकासोन्मुख देशहरूसँग न्यून छ।
• ​नीतिगत कमजोरी: धेरैजसो देशहरूमा 'दिन कटाउने' शैलीको आयात नीति छ, जसले दीर्घकालीन संकटलाई सम्बोधन गर्दैन।

​५. अबको बाटो के?

​विज्ञहरूका अनुसार यो संकटले विकासोन्मुख देशहरूलाई दुईवटा पाठ सिकाएको छ:

१. नवीकरणीय ऊर्जा: आयातित इन्धनमाथिको निर्भरता घटाउन विद्युत र अन्य स्वदेशी ऊर्जामा लगानी बढाउनु।

२. साझेदारी भण्डारण: छिमेकी देशहरूसँग मिलेर साझा तेल भण्डारको अवधारणामा काम गर्नु।