गणतन्त्र प्राप्तिको विश्व इतिहास: संसारमा राजतन्त्र ढालेर गणतन्त्र स्थापना गर्ने ५ ऐतिहासिक क्रान्ति र सङ्घर्षहरू

 

गणतन्त्र प्राप्तिका लागि विश्वमा भएका प्रमुख आन्दोलन, युद्ध र सङ्घर्षहरू: जनताको शासन स्थापनाको रक्ताम्य इतिहास

​

Dalan News Bureau जेठ १५ गते ।

मानव सभ्यताको लामो कालखण्डसम्म विश्वका अधिकांश मुलुकहरूमा 'दैवी अधिकार' को नाममा राजा वा तानाशाहहरूको एकछत्र शासन थियो। राजाको छोरा नै राजा हुने र जनता सधैँ रैती बन्नुपर्ने प्रणालीविरुद्ध विश्वभर विभिन्न समयमा भयानक विद्रोह, युद्ध र सङ्घर्षहरू भए। लाखौँ मानिसहरूको बलिदान, क्रान्ति र आन्दोलनको जगबाट नै आज संसारमा गणतन्त्र (Republic) अर्थात् "जनताको छोरा/छोरी नै राष्ट्रको सर्वोच्च प्रमुख हुन पाउने प्रणाली" स्थापित भएको हो।

​विश्व इतिहासमा राजतन्त्र र तानाशाहीलाई समूल नष्ट गर्दै गणतन्त्र स्थापना गर्न भएका केही सबैभन्दा प्रमुख, ऐतिहासिक र दूरगामी आन्दोलन तथा सङ्घर्षहरूको विवरण यसप्रकार छ:

​१. फ्रान्सेली राज्यक्रान्ति (French Revolution, १७८९)

​विश्व इतिहासमा गणतन्त्र, स्वतन्त्रता र समानताको जग बसाल्ने सबैभन्दा ठूलो र गौरवशाली आन्दोलन फ्रान्सेली राज्यक्रान्ति हो। फ्रान्समा तत्कालीन राजा लुई १६औँ र रानी एन्टोनिएटको विलासी जीवन तथा जनतामाथिको चरम आर्थिक शोषणविरुद्ध सन् १७८९ मा जनता सडकमा उत्रिए।

• ​सङ्घर्षको स्वरूप: आन्दोलनकारीहरूले ऐतिहासिक 'बास्तिकाको किल्ला' (Bastille Prison) भत्काए। राजा र रानीलाई देशद्रोहको अभियोगमा सार्वजनिक रूपमा 'गिलोटिन' (Guillotine) मा राखेर टाउको काटियो।
• ​परिणाम: सन् १७९२ मा फ्रान्सलाई पहिलो पटक गणतन्त्रात्मक राष्ट्र (First French Republic) घोषणा गरियो। यस क्रान्तिले दिएको "स्वतन्त्रता, समानता र भ्रातृत्व" (Liberty, Equality, Fraternity) को नारा आज पनि विश्वभरको गणतन्त्रको खम्बा मानिन्छ।

​२. अमेरिकी स्वतन्त्रता सङ्ग्राम (American War of Independence, १७७५–१७८३)

​अमेरिका (तत्कालीन १३ वटा उपनिवेशहरू) मा बेलायती राजतन्त्र (जर्ज तृतीय) को प्रत्यक्ष शासन र शोषक कर नीति थियो। "प्रतिनिधित्व बिनाको कर तिर्न सकिँदैन" (No Taxation Without Representation) भन्ने नाराका साथ जर्ज वासिङ्टनको नेतृत्वमा अमेरिकी जनताले बेलायती साम्राज्यविरुद्ध हतियार उठाए।

• ​सङ्घर्षको स्वरूप: सन् १७७३ को 'बोस्टन टी पार्टी' (Boston Tea Party) बाट सुरु भएको यो विद्रोह ८ वर्षसम्म भीषण युद्धमा परिणत भयो।
• ​परिणाम: सन् १७७६ जुलाई ४ मा अमेरिकाले स्वतन्त्रताको घोषणा गर्‍यो र सन् १७८३ को पेरिस सम्झौतापछि विश्वकै पहिलो आधुनिक र लिखित संविधानसहितको सङ्घीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्रात्मक मुलुक बन्न सफल भयो।

​३. रुसी अक्टोबर क्रान्ति (Russian Revolution / Bolshevik Revolution, १९१७)

​रुसमा शताब्दीऔँदेखि 'जार' (Tsar) वंशीय राजाहरूको क्रूर र निरंकुश शासन थियो। प्रथम विश्वयुद्धको मार, भोकमरी र गरिबीबाट पीडित रुसी जनताले सन् १९१७ मा भ्लादिमिर लेनिनको नेतृत्वमा 'बोल्सेविक क्रान्ति' सुरु गरे।

• ​सङ्घर्षको स्वरूप: जनता र मजदुरहरूले हतियार उठाएर विन्टर प्यालेस (हिउँदकालीन दरबार) कब्जा गरे। जार शासक निकोलस द्वितीय र उनको सम्पूर्ण परिवारलाई गोली हानेर सखाप पारियो।
• ​परिणाम: रुसी राजतन्त्रको अन्त्य भयो र विश्वमै पहिलो पटक सर्वहारा वर्गको अधिनायकत्वसहितको 'सोभियत गणतन्त्र' (Soviet Republic/USSR) को स्थापना भयो।

​४. चिनियाँ क्रान्ति (Chinese Revolutions - १९११ र १९४९)

​चीनमा हजारौँ वर्ष पुरानो राजतन्त्रात्मक इतिहासलाई तोड्न दुईवटा ठूला सङ्घर्षहरू भए।

• ​सिनहाई क्रान्ति (१९११): डा. सन यात-सेनको नेतृत्वमा भएको यस क्रान्तिले चीनको अन्तिम राजवंश 'चिङ वंश' (Qing Dynasty) को अन्त्य गर्दै 'रिपब्लिक अफ चाइना' (Republic of China) को स्थापना गर्‍यो।
• ​कम्युनिस्ट क्रान्ति (१९४९): माओ त्से-तुङको नेतृत्वमा भएको लामो गृहयुद्ध र 'लङ मार्च' (Long March) को सफलतापछि सन् १९४९ अक्टोबर १ मा 'पिपल्स रिपब्लिक अफ चाइना' (PRC) अर्थात् जनवादी गणतन्त्र चीनको घोषणा गरियो, जसले सामन्ती र साम्राज्यवादी अवशेषहरूलाई पूर्ण रूपमा बढारेर फालिदियो।

​५. नेपालको ऐतिहासिक जनआन्दोलन (नेपाली गणतन्त्र सङ्घर्ष, २०५२–२०६३)

​दक्षिण एसियाको सन्दर्भमा नेपालको गणतन्त्रात्मक सङ्घर्ष आधुनिक इतिहासकै अनौठो र महत्त्वपूर्ण मानिन्छ। झन्डै २४० वर्ष पुरानो शाहवंशीय राजतन्त्र ढाल्न नेपालमा बहुआयामिक सङ्घर्ष भयो।

• ​सङ्घर्षको स्वरूप: वि.सं. २०५२ देखि सुरु भएको माओवादी १० वर्षे सशस्त्र जनयुद्ध र वि.सं. २०६२/६३ को शान्तिपूर्ण 'ऐतिहासिक दोस्रो जनआन्दोलन' (१९ दिने आन्दोलन) को संयुक्त बलमा राजतन्त्र घुँडा टेक्न बाध्य भयो।
• ​परिणाम: पुनर्स्थापित संसद्को जगमा जेठ १५, २०६५ मा बसेको पहिलो संविधान सभाको बैठकले नेपाललाई 'सङ्घीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र' घोषणा गर्दै राजा ज्ञानेन्द्र शाहलाई श्रीपेच त्यागेर नारायणहिटी दरबारबाट बिदा हुन बाध्य पारियो।

​विश्वका अन्य केही प्रमुख गणतन्त्रात्मक रूपान्तरणहरू (तालिका):

देश	क्रान्ति/युद्धको नाम	राजतन्त्र अन्त्य भएको वर्ष	मुख्य नेता/नेतृत्व
इङ्गल्याण्ड	बेलायती गृहयुद्ध (English Civil War)	१६४९ (अल्पकालीन गणतन्त्र)	ओलिभर क्रोमवेल
इटाली	संस्थागत जनमतसंग्रह (Italian Referendum)	१९४६	जनताको प्रत्यक्ष मतदान
इरान	इस्लामिक क्रान्ति (Iranian Revolution)	१९७९	आयातोल्लाह रुहोल्लाह खोमेनी
दक्षिण अफ्रिका	रङ्गभेद विरोधी आन्दोलन (Anti-Apartheid)	१९६१ (गणतन्त्र) / १९९४ (पूर्ण)	नेल्सन मन्डेला

• ​बलिदानको इतिहास: गणतन्त्र कसैको कृपाबाट होइन, बरु फ्रान्स, रुस र नेपाल जस्ता देशमा जनताले बगाएको रगतको जगमा स्थापना भएको हो।
• ​सिद्धान्तको उदय: अमेरिकी क्रान्तिले संविधानवाद र फ्रान्सेली क्रान्तिले मानव अधिकार तथा समानताको आधुनिक सिद्धान्त विश्वलाई दिए।
• ​राजतन्त्रको पतन: २०औँ र २१औँ शताब्दीमा आइपुग्दा चीन, इरान र नेपाल जस्ता बलिया राजतन्त्रहरू जनभावनाका अगाडि टिक्न सकेनन्।